تبلیغات
شعر چلنگی - چیلله تؤكمك
یکشنبه 2 مرداد 1390

چیلله تؤكمك

   نوشته شده توسط: احد فرهمندی    نوع مطلب :فلكلور ،

توپلایان: احد فرهمندی

قایناق شخص‌لر:

معصومه خانیم  پناه – تبریز – 1317 – سوادسیز – 20/9/86 یئر تبریز

رقیه خانیم  ثریایی – 1336 – اردبیل - آلتینجی صینیفه قده‌ر اوخوموش 10/9/86

سیاره نوروززاده، 53 یاشیندا ، موجومبار کندینده دوغولموش 15 یاشیندا ساری قیه کندینه  گلین گئتمیش ، 17یاشیندا ایسه تبریزه کؤچموشدور 5/9/86

بوتون خالقلارا تای آذربایجان عایله‌لری آراسیندا دا اوشاقلارین دونیایا گلمه‌سی گوزه‌ل ، شیرین لحظه‌لردن ساییلیر. اونا اولدوقجا ده‌یر وئریب ، عایله اوره‌یینده یئنی دوغولان اوشاغا سایسیز آرزیلار بسله‌نیر . آنا ایله بالانین قورونولماسی اوچون وار گوجلری ایله چالیشیرلار . یئنی دوغان قادین (زاهی) کورپه‌سی ایله بیرگه قیرخ گونه قدر اطرافلی گوزله‌نیلیب ، بو دوورو سالاماتلیقلا سوومالارینا اولدوغو قدر یاردیم گوسته‌ریلیر . زاهی‌نین یاخین آداملاریندان نئچه نفر یئددی گونه کیمی اونونلا کورپه‌سینین یانیندا اولوب هر یونلو قورویاراق یئدیردیب–ایچیرتمکله اونلارا ده‌یر وئریرلر .

بیزیم عایله‌لرین آراسیندا بئله بیر اینام وار کی یئنی دوغموش باشقا قادین خبرسیزجه اوزو کیمی تازا دوغان قادینین یانینا گلسه اونون چیلله‌سی ائوده اولان قادینی باسار .  دئمک چیلله باسمیش قادین داها بویلو اولا بیلمز یئری گلمیشکن اونون چیلله‌سی توکولمه‌لیدیر .

اینانجلارا گوره چیلله باسماغین باشقا نووعلریده وار. اؤرنك اوچون : قیرخی چیخمامیش اوشاغین اوستونه خبرسیزجه قیرخ ایچینده اولان اوشاغی گتیرسه‌لر اونون چیلله‌سی ائوده اولان اوشاغی باسار . بئله اتفاق یئنی تویلاری اولموش ایکی گلین آراسیندا دا اوز وئره بیلیر ائله بو دورومدا دا بیر گلین خبرسیز او بیرسی گلین یانینا گلیرسه قاباقدا دئدیییمیز ایش اوز وئره‌جك .

بونلاردان باشقا دوعا ایله ضامینله‌مه‌سی یانیندا اولان هر کیمسه‌ده زاهی ایله قیرخی چیخمامیش اوشاغین یانینا خبرسیز گلسه چیلله باسما باش وئره‌ر .

عایله‌لرده چیلله باسماغین قاباغین آلماق اوچون چئشیتدلی یوللار وار. بورادا بیر نئچه‌سینی ایضاح ائدیریک .

قیرخلی اوشاغی چیلله باسماسین دئیه اونون گؤروشونه گلن یاخین – اوزاق آداملاری اوتاق قاپیسینین آستاناسیندا ساخلاییب اوشاغی قاپینین اونونده یوخاری قالدیریب گوروشه گلن قوناقلاری اونون آلتیندان کچیررلر .

زاهینین گوروشونه گلن قادین قوناق قیرخی چیخمامیش یئنی دوغان اولسا زاهی اونون قاباغینا چیخیب؛ چالیشارلار بو ایکی نفر اوز-اوزه قارشیلاشسینلار کی چیلله باسما باش وئرمه‌سین . بو دوروم تازا تویو اولان گلینلر آراسیندا دا اولا بیلیر . ایکی تازا تویو اولموش گلین بیر–بیرینی گورمک اوچون اوز _ اوزه آددیملاییب ، هئچ بیری دایانمادان بیر یئره یئتیشیب کئف-احوالاشارلار .

چیلله باسماماق یولارینا گوز یوموب ، گاهدان بیلمه‌مزلیک اوزره چیلله باسما باش وئرسه اینانجلارا گوره قادین ، گلین بیرده اوشاغین گووده‌سینده چاتیشمامازلیقلار اوزه چیخار . قادین لا گلین چیلله‌لری اوستلرینده قالانا کیمی بویلو اولا بیلمزلر . چیلله‌سی اولان اوشاقدا بیر پارا خسته‌لیکلرله گووده چاتیشمازلیقلاری تاپار . اورنک اوچون: واختیندان گئج دیل آچار ، یئریمک زامانی اوزونا چکر ، باشی دورمادان تیتره‌یر ، گوزلری آخار ... .

چیلله باسمیش آدام دوغال دورومونا گلمک اوچون چئشیتلی یوللارلا چیلله‌سی تؤکولر . آشاغیدا اوخویاجاغنینز چیلله تؤکمه‌لر آدلارینی چکدیییمیز شخصلرین دیللریندن توپلادیقلاریمیز اولوب . دئمک اوجسوز-بوجاقسیز فولکلور خزینه‌میزده بونلاردان آرتیق چیلله توکمه یوللاری وار اونلاری توپلاییب ساخلاماق هامیمیزین بوینوندا دانیلماز گوره‌ودیر .

 چئشیتلی چیلله توکمه یوللاری تبریزده :

 

1- چیلله باسانی قبرستاندا اؤلو یویولان داشین ، اؤلو پیشیك بیرده اؤلو سیچانین اوستوندن آتلاندیرارلار .

2- اؤلونو یویاندا میرده‌شیرین الینده اولان لیفی یئره قویمازدان آلیب سویو یئره توكولمه‌سین دییه بیر قابین ایچینه قویاندان سونرا ، اوزو قیبله‌یه اولان بیر نووداندان بیر قیزین (باکره‌نین) الی ایله چیلله باسمیش گلینین باشینا توكوب بئله دئیه‌رلر : " انس ،‌ جن ،‌72 میللت ، اؤلو ،‌دیری، بنی آدم ؛ هر نه‌یین چیلله‌سی باسیب تؤكولسون" .

3 – باشقا بیرگلینین توی گئجه‌سی ایشله‌تدییی مخصوص پارچانی بیر كاسا سودا ایسلادیب ،اونون سویونو اوزو قیبله‌یه اولان نووداندان ، بیر قیزین (باکره‌نین) الی ایله چیلله باسمیشین باشینا توكرلر .

4 – مچیدین آستاناسیندان، عومومی حامامین قاپیسیندان، یئددی یولون آیریمیندان، قبیرستاندان، چشمه باشیندان، ‌بازاردان بیرده اوز ائولرینین قاپیسیندان تورپاق توپلاییب بیر كاسا سویا قاتیب او سویو اوزو قیبله یه اولان نووداندان بیر قیزین (باکره‌نین) الی ایله چیلله‌باسمیشین باشینا توكرلر .

5 – سیچان اؤلوسو،  پیشیك اؤلوسو، یئددی بویاقدا ساپی سویا سالیب یوخاریدا دئدیییمیز یول ایله چیلله‌باسمیشین باشینا تؤكرلر.

6 – بیر قیزی (باکره‌نی) داما چیخاردیب شالوارینین آراسینا یومورتا قویوب اوزو قیبله‌یه ساری اولان نووداندان  چیلله باسان گلینین باشینا سالیب ، یومورتانی سالان قیز دئیر: " من دوغدوم سنده دوغ ".

7 - بیر یومورتانی گئجه بیر قیزین (باکره‌نین) یاستیغینین آلتینا قویوب سحر، قیزی داما چیخاریب او یومورتانی شالوارینین آراسینا قویوب ، اوزو قیبله‌یه ساری اولان نووداندان ،‌قاباقجا دوغموش سونرا چیلله‌باسان قادینین باشینا سالا _ سالا بئله دئیر : " من دوغدوم سنده دوغ "

اردبیلده چیلله تؤكمه

1- بیراوشاغین چیلله‌سی باشقا اوشاغی باساندا، او اوشاق آزار توتوب یئریینده ییخیلیب، دانیشماغینی ایتیریب دئمك بونا تای خسته لیكلر توتار . اونون چیلله‌سین تؤكمك اوچون دیشلری اوزون اولان داراغی اوچ دؤنه بیر كاسا سویون ایچینه سالیب هر دؤنه دئیرلر "10، 20، 30، 40" سونرا او كاسانین سویونو داراغین دیشلرینین آراسیندان سوزگجدن سوزن  كیمی  چیلله باسمیش اوشاغین باشینا تؤكرلر.

2- بیراوشاغین چیلله سی باشقا اوشاغی باساندا ایكی اوشاق بیرلیكده بیر- بیرینین یاخاسینا سانجاق تاخارلار . 

3 – بیر گلینی باشقا گلینین چیلله‌سی باسسا ، شنبه ایله چرشنبه گونو اوچ دؤنه چیلله باسان گلینی او بیریسی گلینین ارینین آلت تومانین آراسیندان كئچیررلر .

4 – چیلله باسان گلینی الده اؤلموش گنج كیشینین قبرینین اوستوندن آتلادارلار.

 باشقا چیلله تؤكمه‌لر

یئنی ائولنمیش گلین باشقا بیر یئنی ائولنمیش گلینین اوستونه گلسه او بیری گلینی چیلله باسار. چیلله باساندا ایسه گلین بویلو اولماز. بئله اولدوقدا نئچه یوللا چیلله تؤکرلر . خالقین ایچریسینده بونا اینانیرلار کی چیلله تؤکولسه قادین بویلو اولار. قادینی چیلله باسماسین دئیه،  یئنی گلین گلمیش قادینین اوستونه باشقا بیر یئنی گلین گلمیش قادین گلنده اونلاری کوچه قاپیسیندان ائشیکده اوزبه اوز گتیررلر. اونلار قارشی – قارشییا گلندن سونرا داها هئچ بیریسینین چیلله‌سی باشقاسینین اوستونه تؤکولمز.

چیلله تؤکمه‌نین بیر یولو بئله دیر کی، ایلین آخیر چرشنبه‌سینده 40 دنه بوغدا ، 40 دنه آرپا، 40 دنه داش، 40 قاشیق ایسه سویو توپلاییب بیر قابا تؤکرلر. قیبله‌یه ساری اولان نوودان(قیبله نوودانی) ین آلتینا قلبیر توتوب  ، گلینی قلبیرین آلتیندا اوتوردارلار. توپلانمیش 4 قلم شئیی بیر قیزین (باکره‌نین) الی ایله نووداندان تؤکنده بئله دئیرلر: اینسین ، جینسین ، بنی آدمین ، هر نه یین الی ایله چیلله‌باسیب، اونون چیلله‌سین توکورم. بئله لیکه گلینین چیلله سین تؤکرلر.

باشقا بیر واریانت دا بئله دیر کی، یایلیغی سونا چاتمیش فرشین بویلاریندان کئچیریب سونرا بویلاری کسه‌رك  بئله دئیرلر: اینسین ، جینسین ، بنی آدمین ، هر نه‌یین الی ایله چیلله‌باسیب، اونون چیلله‌سین تؤکورم. سونرا یایلیغی بویلاردان چیخاریب چیلله باسمیش قادینین باشینا اؤرتوب باغلایارلار.

باشا چاتمیش فرش اولماسا ، ایلین سون چرشنبه‌سینه‌ده چوخ قالسا داها راحات یوللا بو ایش گؤرولور. قیرخ آیاق بؤجه‌یینی تاپیب چیلله باسمیش قادیندان ایسته‌یرلر،  قیرخ آیاغین اوستونه ایشه‌سین.

تبریزده چیلله‌توکمه بونلاردان فرقلی اولور. بورادا چیلله‌نی سئرچه‌نین اته‌نه  بالاسی ایله کسرلر. آمما سیاره خانیم نوروززاده (قایناق شخص) اونو هانسی دبلرله ائتدیکلرینی بیلمیردی