تبلیغات
شعر چلنگی - بایاتی فالی
دوشنبه 2 خرداد 1390

بایاتی فالی

   نوشته شده توسط: احد فرهمندی    نوع مطلب :فلكلور ،

بایاتی فالی

احد فرهمندی

قایناق شخص: حلیمه هاشم‌كندی، 90 یاشلی، ساوادسیز، تبریزده دوغولموش،

یازیلان یئر: تبریز، تاریخ:  12/2/1389

تاریخ بویونجا اینسانلار گله‌جکده نه‌لر اولاجاغینی ماراقلانمیش، بو ماراقلاری كؤلگه‌‌سینده فالچیلیق، کاهینچیلیق کیمی قونولارلا ایلگیلنمیشلر. کیمیلری نه واخت ائولنه‌جکلرینی، کیمیلری نه واخت اؤله‌جکلرینی، کیمیلری ده  نه‌لر یاشایاجاقلارینی اؤیرنمک اوچون بو یوللارا اوز چئویرمیشلر. آنجاق بعضی اینسانلارین بیر ایلنجه و ایلنمه مقصدی ایله ماراقلاندیقلاری فالچیلیغی گولونج بیر ایش بیلیب‌لر.

 

ائشیكده قاراچی‌لار

اوتوروب فال آچیرلار

دئییرلر یارین گلیر

هانی به یالانچی‌لار!

تاریخ بویونجا اینسانلار گله‌جکده نه‌لر اولاجاغینی ماراقلانمیش، بو ماراقلاری كؤلگه‌‌سینده فالچیلیق، کاهینچیلیق کیمی قونولارلا ایلگیلنمیشلر. کیمیلری نه واخت ائولنه‌جکلرینی، کیمیلری نه واخت اؤله‌جکلرینی، کیمیلری ده  نه‌لر یاشایاجاقلارینی اؤیرنمک اوچون بو یوللارا اوز چئویرمیشلر. آنجاق بعضی اینسانلارین بیر ایلنجه و ایلنمه مقصدی ایله ماراقلاندیقلاری فالچیلیغی گولونج بیر ایش بیلیب‌لر.

فالچیلیق چوخ اسكی چاغلاردان بری اینسانلارین آراسیندا مشهور اولان بیر مشغولیتدیر. اینسانلارین گله‌جک حاقّیندا بیلگی یییه‌سی اولماق ماراقیندان فایدالاناراق، بو ایش فرصت دالیسیجا گزنلره بیر قازانج قاپیسینا چئوریلیب. فال‌لارینا باخدیرانلار، چوخ واخت ائشیتدیکلریندن خوشلانماز و یا قارشیسینداکیلارین اونون خوشونا گله‌جگینی دوشوندویو بوش وعده‌لر وئرمه‌سی سببییله گرکسیز گؤزلمه‌لره گیره‌رک، بونلارین رئاللاشماماسی نتیجه‌سینده عیصیانکارلیقلا حیرصلی داورانیشلارگؤسته‌ره‌رلر.

فالچیلیق، زامان چئوره‌سینده ایكی یئره بؤلونور:

الف. کئچمیشی گؤرمك

ب. گله‎جگی گؤرمك

فالچیلیغین، تخمیناً، آشاغیداکی نؤوعلری بیر _ بیریندن فرقلندیریله بیلر:

1.  گؤی جیسیملرینین وضعیتینه اساساً فالا باخما

2.  کیتاب آچماقلا فالا باخما

3. گوزگو فالی

4. پوشک آتما اوصولو

5. کفکیر و چرچیوه ایله فالا  باخما

6. بؤجکلرین حرکتله داورانیشینا اساسلانان فالا باخما

7. توستویه اساسلانان فالا باخما

8. رقم فالی

9. یوخو یوزما

10. قوشلارین حرکت، سس و داورانیشینا اساسلانان فالا باخما

11. ایلانلارین حرکت و داورانیشینا اساسلانان فالا باخما

12. اوْد فالی

13. وحی‌له گله‌جک گؤرمك

14. اوزون و بد‌نین قورولوش ناخیشلارینا اساسلانان فالا باخما

15. ال ایزلرینه اساساً فالا باخما

16. دمله‌مه‌لیلرله فالا باخما

دئمك بونلار هله هامیسی دئییل.

چئشیدلی فالا باخما مئتودلارینین كؤكو هر هانسی واریانتدانسا تحت الشعور اوزریندن شعور نظارتینی گؤتورمک، یا مختلیف واسیطه‌لرله تحت الشعور کودلارینی، سیمووللارینی، سیقناللارینی عادی شعور اوچون آنلاشیقلی اولان فورمایا چئویرمکدیر. بعضیلری بونو گوزگو واسیطه‌سیله، كیمسه‌لری کارت واسیطه‌سیله، چوخلاری کیتاب واسیطه‌سیله، بیر باشقالاری دا آیری _ آیری یوللارلا حیاتا کئچیریر. اکثر حاللاردا دا بو باجاریغا یییه اولان اینسانلار اؤز چیخارلارینا ناماز قیلماق، قارشیلارینا قورآن کیتابی قویماق، فالا عرب قرافیکاسی ایله یازیلمیش کیتابلارلا باخماق و ... کیمی فندلرله بیر قدر ایلاهی دوْن گئییندیریرلر. دوغروسو ایسه کیتابلا فالا باخان بیر چوخ فالچیلارین قارشیلارینا قویوب و طالعی اورادان اوخودوقلاری کیتابلاردا دانیشدیقلارینین هئچ بیری اولمور. ساده جه اولاراق، بو اونلارا، اؤز ایشلرینین شیطان عملی یوخ، آللاه قابیلیییتی اولدوغونو باشقالارینا ثبوت ائتمک اوچون لازیم اولان بیر آلتدیر.

جاببار محمدوو «دیپلوماتیک پسیخولوگییا» یازیر

قدیم عربستان دا، ایسلامدان قاباق چوخ گوجلو ائتكی‌سی اولان قوتسال وارلیق کیمی تانینمیش بیر بوت واریمیش. عربستان یاریم آداسی‌نین هر طرفیندن اونا نذیرلر آخیشیب گلر. او اینسانلارین بیر چوخ آرزوسونو یئرینه یئتیررمیش. آنجاق زامان سوره‌سینده آرادان گئدیر. چوخ _ چوخ سونرالار بو بوتون خیدمتچیلریندن بیری اونون «معجوزه‌لرینین» سیرری باره ده آشاغیداکیلاری یازدیر:

«من گؤزومو آچاندان بو معبدده اولموشام، دؤزومسوزلوكله، نه واختسا اوستادیم کاهین مقدس بوتو راضی سالماق اوچون اوخودوغو گیزلی طیلسیملری منه ده اؤیرده‌جک گونو گؤزله‌ییردیم. بو طیلسیملر ایسه بیر تک اونا معلوم ایدی، اهالی‌نین چوخ سایلی یالواریشلاریندان، نذیر_ نیازیندان سونرا اوخودوغو بو طیلسیملرله مقدس بوت یاغیش یاغدیریر، اووچولارا اوغورلو اوو گؤندریر و ... نهایت، او گون گلیب چاتدی، اوستادیم کاهین دونیادان کؤچمزدن اوّل بو سیرلری منه ده آچماغا راضی اولدو. بو سیرلری اؤیرندیکدن سونرا ایسه منیم اؤزومون بوته بسله‌دیییم اینام یئرلی _ دیبلی یوخا چیخدی. بئله کی، سن دئمه بوتون بو معجوز‌لرین همین بوته هئچ بیر عایدیاتی یوخ ایمیش و مسئله تامام باشقا بیر اولای ایله ایلگیلیمیش. اوستادیم اؤیرتدی کی، بونون اوچون هاوانین نئجه اولاجاغینی، اووون نه زامان گور اولاجاغینی و ... قاباقجادان مرتبلشدیرمك بیرآز چتین ایدی، یاغیشین فیلان واختی یاغاجاغینی دقیق بیلدیکدن سونرا جاماعاتین گؤزو قارشیسیندا بوته یالوارماق لازیمدیر، نه واخت گلدی یوخ. اوستادیم بونون اوچون مختلیف جوجولرین، حیوانلارین داورانیشیندان فایدالانیرمیش، آریلارین اوزاغا گئتمه‌ییب اؤز پتیینه توپلاشماسیندان، قورباغالارین رنگینی دییشیب، قارامتیل رنگ آلماسیندان، زلیلرین سویون اوزونه چیخماسیندان و ... تئزلیکله یاغیش یاغاجاق، یالنیز اوندا، یالواریشا گلمیشلرین نذیرینی قبول ائدیب، بوت دن یاغیش گؤندرمه‌سینی ایسته‌یه‌جك سونوجونو اله سالیرمیش. باشقا واخت ایسه مختلیف بهانه‎لرله جاوابدان یاییناردی. معبدده ساخلادیقلاری دووشانلارین، قوشلارین و بالیقلارین فاللاشماسیندان، یئم آختارماق اوچون اورا _ بورا وورنوخماسیندان بئله نتیجه چیخاراردی کی، ایقلیم عینی بؤلگه‌نین عینی نؤوعلو بوتون جانلیلارینی عینی واختدا سوستلشدیریب، هامان واختدا فاللاشدیردیغیندان، دئملی، اگر بوراداکی دووشانلار، ککلیکلر و یا بالیقلار فاللاشیب، یئم آختاریشینا باشلادیسا، مئشه و چایلارداکی بوتون نؤع دووشان، ککلیک و بالیقلار دا یئم اوچون وورنوخماغا باشلادیغی واختدیر و یالنیز اوندا قاپییا دوزولن اووچولاردان نذیر آلیب بوتدن اونلارا یاخشی اوو یئتیرمه‌سینی آرزولایارمیش. اؤزو ده بو زامان مسئله‌یه واقعیت دونو گئیدیرمک اوچون معناسینی اؤزو ده بیلمه‌دییی بعضی اویدورما سؤزلر ده اوخویارمیش کی، گویا، بو دا طیلسیم‎دیر. دوغروداندا، بوته نذیر وئریلن گون باشقا گونلره نیسبتاً قات _ قات آرتیق اوو راست اولورموش، بو دا بوته اولان اینامی گون_ گوندن آرتیراردی.

اوستادیمین اؤلوموندن سونرا من ده بیر مودّت بو جور علامه‌لیک ائتدیم و اینصافاً بوتون «قدرتین»دن اولان اینامی و دئملی، بورا آخیشیب گلن نذیرلرین میقدارینی بیره _ بئش آرتیرا بیلدیم. آنجاق تئزلیکله ایسلامین بو یئرلره آیاق آچماسی ایله، منیم بوتوم ایشسیز قالدی و اؤزومون ده بازاریم باغلاندی»

ایندیکی واختدا بیر چوخ آدام گله‎جکدن خبر وئره‌جه‌یینی و بونو کیمسه‌لرین فاللارینا باخاراق ائده‌جه‌یینی ایدعا ائده‌رک اینسانلاری آلداتماقدادیر. اینسانلار بو فالچیلارین نیّتلرینی بیلمه‌لرینه باخمایاراق بونلارین ضررسیز مشغول اولدوغونو ایدعا ائدرکن، کیمیلری ده اینسانلارین بو عاجیز دوشونجه‌لریندن قازانجلیلار تاپیرلار.

گله‌جکدن یوخسا کئچمیشدن خبر وئره‌بیله‌جکلرینی ایدعا ائدن فالچیلارین، كئچمیشله گله‌جكدن بیلمه‌لری اولاسی دئییل. جینلرله امکداشلیق ایچریسینده اولان بو کیمی کسلر یالنیز گومانلا یالان دانیشانلاردیلار. بو اویدورمالار، خورافاتا بویون ایَن كیمسه‌لرده داها آرتیق اولور. بو کسلر اؤزلرینه فالچی دئینلردن ائشیتدیکلری بوش سؤزلر سببییله قورخار، کدرلنر، سئوینر، اؤزلرینجه اؤزل یوللار آختاردیقلاری زامان گولونج بیر دورورما دوشرلر. فالچیلارین سؤزلرینه اویماق، گله‌جكله کئچمیش اوچون بیلگیلنمك گومانی، اونلارین گؤستردییی یولدا آددیملاماق بؤیوک بیر آزغینلیق ساییلا بیلر.

آذربایجان عائله‌لری آراسیندا اوزون گئجه‌لری دئییب گولوب خوشلوقلا كئچیرمك اوچون فلكلور خزینه‎میزه آرخالاناراق ایكی تور فال توتماغا راست گلیریك بو فال توتمالار، «فال بایاتی/ بایاتی فالی» آدلاناراق گؤزل بیر دوروملا باشلانیب قورتولور.

ایلك بایاتی فالی بئله اولوركی: بیر كاغاذ اوزه‌رینده بیر- بیرینده‌ن فرقلی دؤرد بوجاقلی چیزگی یا دایره شكیل‌لرین ایچینده بایاتی یازیلیر. نیّت ائدن كیمسه گؤزلرینی یوماراق باش بارماغینی بایاتی یازیلان كاغاذین اوستونده گزدیریب اوره‌یی ایسته‌ین یئرده ساخلاییر. بارماغی هانسی بایاتینین اوستونده دایانیرسا هامان بایاتی اونون فالی حسابلانیر. او فال بایاتی اوجادان اوخونور، نیّت ائدن ایسه اؤز اوریینده توتدوغونو همین بایاتی‌دا اولان پیامدان آلیر. فالین یاخشی یوخسا پیس گلمه‌یینی نیّت ائدن كیمسه یالنیر اؤزو دوشونور. آرتیرمالی‌یام بئله فال توتماغا قاتیلانلار اؤزولمه‌سین دئیه، اؤنجه كاغاذین اوزه‌رینه بایاتی یازانلار چالیشارلار؛ نیّت ائدنلری گله‌جك یاشاییشلارینا آرتیق اومودلاندیرماق اوچون، اوره‌كلری سیغاللاییب، شنلیك تؤره‌دن بایاتیلاردان فایدالانسینلار. دئمك بایاتیلار بیر صفحه دن نئچه صفحه‌یه قدر یازیلا بیلیر. فال بایاتی‌لاردان اورنك:

درویشم كشكولوم وار

هر باغدا بئش گولوم وار

چاغیررام یا ایلاهی!

سن آچان موشكولوم وار.

*

داغلار دومان آرزیلار

چایلار چمن آرزیلار

منیم ده سینیق كؤنلوم

سنی یامان آرزیلار.

ایكینجی بایاتی فالیندا داها آرتیق هیجانلا شنلیك وار. بو فالا قوْشولانلارین آراسیندا بوللو صمیمت‌له گولوش دولو ایلنجه یارادیلیب شیرین _ شیرین اونودولماز لحظه‌لر ذهنلره یئرلشدیریلر.

بایاتی فالی بئله توتولور‌كی: نئچه نفر یادداشیندا یاخشی بایاتیلار توپلایان كیمسه‌لر اصلی عضو كیمی شیركت ائدیب بیر نفر ایسه ماللا یا بؤیوك باش سئچیلیر. ماللا الینه بیر تسبیح آلیب دانالارینین بیر بؤلومون آییریب الینده ساخلاییر. دؤوره اوتورانلارین بیریندن ایسته‌ییر نیّت ائله‌سین، نیّت ائدیلندن سونرا ماللانین بویوروغو ایله بایاتی بیلنلر سیرا ایله بایاتیلارینین اول مصرعین اوخوماغا باشلاییرلار. مثلا ایلك نفر دئییر: «عزیزینم گول اللر»، ایكینجی نفر دئییر: «آغلارام آغلار كیمی» و ... هر نفر سؤیله‌دییی بایاتی‌سینین ایلك مصرعین اوخودوقدا ماللا تسبیح دانالارینین بیرینی چیخیر. ماللا تسبیح دانالارینی اووجوندا گیزلتدیی اوچون نیّت ائدن ‌له باشقالاری تسبیحین سون داناسینین هاچان یئتیشه‌جك واختینی بیلمیرلر. بایاتی سؤیله‌مك سیرا ایله داوام تاپیر هامی اؤزل بیر هیجانلا ماللانین «وئر باشا» سؤزون گؤزله‌ییرلر. تسبیحین سون داناسی یئتیشدیكده ماللا  بایاتی سؤیله‌ین كیمسه‌یه «وئر باشا» دئییر. بایاتی كامیل سؤیلندیكده نیّت ائدن كیمسه اؤز نیّت ائتدیی آرزو _ آمالینین نتیجه‌لنمه‌سین او بایاتیدا اولان پیامدان آلیر. گاهدان بایاتی سؤیله‌ینلر خاص بیر باجاریقلا بایاتی‎نین سؤزلرینی دَییشیب شنلیك یایماق اوچون ساتریك دئییملی بیر سؤزلرله بایاتینی تاماملایارلار.

اؤرنك اوچون:

عزیزیم ناتارازی

بوداشدی بو  تارازی

كیشینین ائوین ییخار

آروادین ناتارازی

***‌

عزیزیم یوزده وار

اللی ده وار یوزده وار

اؤپمه‌لی توپوق گؤردوم

توپورمه‌لی اوزده وار.

*

دریادا چوخ بالیق وار

روزی وئرن خالیق وار

جوانلار ائولنمه‌ییر

دئییرلر باهالیق وار.

ایلك نیّت ائده‌نین اوغرونا چیخان بایاتی دئییلندن سونرا ایكینجی نفر نیّت ائدیب، ماللانین ایلك بایاتی دئیه‌نه خیطاب ائتدیی «باشلا» سؤزو ایله فال توتماق باشلانیر. گاهدان اجبار كیمی نیّت ائتمك بوتون مجلیسینده  اولانلارا تكلیف اولونور. بایاتی فالی باشلانیب سونا چاتماسی ساعاتلار سورور. دئمك بو مجلیسلرده چای ایچمكدن باشقا دادلی _ دادلی شبچرزلر ده یئییلیر. اؤرنك اوچون: بادام، قوز ایچی ، قورو توت، یئمیش، ایده ، قورو انجیر،     میلاخ،آسما‌ آلما، آسما‌ هئیوا، آسما‌آرموت، قاباق توخومو، قارپیز و  قاوین( قووون) توخومو. گونه ‌باخان توخومو. اریک چرده‌یی، آلچا قوروسو، قاویرقا(قووورقا)، اریک قاخی، پیشمیش پاخلا...

قایناق: ائل بیلیمی درگیسی نومره 21 شهریور 1389

http://www.azelbilimi.com